Ingliz tilida soʻzlashganda yoki film koʻrganda "get up", "give up", "look for" kabi iboralarni tez-tez eshitasiz. Bular oddiy feʼllar emas — bular phrasal verbs, yaʼni feʼlning kichik soʻz bilan birikib, butunlay yangi maʼno hosil qilishi. Aynan shu iboralar nutqingizni tabiiy va jonli qiladi.
Phrasal verb nima?
Phrasal verb — bu feʼl + ergash soʻz (predlog yoki ravish) birikmasi boʻlib, koʻpincha asl feʼldan tamoman boshqacha maʼno beradi. Masalan:
look— qaramoqlook for— qidirmoq (butunlay yangi maʼno)look after— qaramoq, parvarish qilmoq
Koʻrib turganingizdek, bitta look feʼli turli soʻzlar bilan birikib, har xil maʼno beradi. Mana shu phrasal verb'larning qiyinligi — ularning maʼnosini soʻzma-soʻz tarjima qilib boʻlmaydi, yodlash kerak.
Maslahat: Phrasal verb'ni alohida soʻzlarga ajratib tarjima qilmang.
Give up— bu "bermoq" + "yuqoriga" emas, balki yaxlit "voz kechmoq" degani. Uni bitta yangi soʻz sifatida yodlang.
Eng koʻp ishlatiladigan 20 ta phrasal verb
Quyida kundalik nutqda eng zarur boʻlgan phrasal verb'lar, ularning maʼnosi va qisqa misollar keltirilgan:
| Phrasal verb | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
| get up | oʻrnidan turmoq | I get up at 7 a.m. — Men ertalab 7 da turaman. |
| give up | voz kechmoq, tashlamoq | Don't give up! — Voz kechma! |
| look for | qidirmoq | I'm looking for my keys. — Kalitlarimni qidiryapman. |
| look after | parvarish qilmoq | She looks after her brother. — U ukasiga qaraydi. |
| turn on | yoqmoq (qurilmani) | Turn on the light. — Chiroqni yoq. |
| turn off | oʻchirmoq | Please turn off the TV. — Iltimos, televizorni oʻchir. |
| wake up | uygʻonmoq | I wake up early. — Men erta uygʻonaman. |
| put on | kiymoq | Put on your jacket. — Kurtkangni kiy. |
| take off | yechmoq; (samolyot) uchmoq | He took off his shoes. — U poyabzalini yechdi. |
| find out | bilib olmoq, aniqlamoq | I want to find out the truth. — Haqiqatni bilmoqchiman. |
| come back | qaytib kelmoq | Come back soon! — Tezroq qayt! |
| go on | davom etmoq | Please go on. — Iltimos, davom et. |
| pick up | olib ketmoq; koʻtarmoq | I'll pick you up at 8. — Seni 8 da olib ketaman. |
| grow up | ulgʻaymoq, voyaga yetmoq | I grew up in Tashkent. — Men Toshkentda ulgʻayganman. |
| set up | tashkil qilmoq, oʻrnatmoq | They set up a company. — Ular kompaniya tashkil qilishdi. |
| run out (of) | tugamoq (zaxira) | We ran out of milk. — Sutimiz tugadi. |
| break down | buzilmoq (texnika) | My car broke down. — Mashinam buzilib qoldi. |
| carry on | davom ettirmoq | Carry on with your work. — Ishingni davom ettir. |
| work out | mashq qilmoq; hal boʻlmoq | I work out every morning. — Har ertalab mashq qilaman. |
| get along (with) | til topishmoq | I get along with my colleagues. — Hamkasblarim bilan til topishaman. |
Ajraladigan va ajralmaydigan phrasal verb'lar
Phrasal verb'larda muhim qoida bor: baʼzilari ajraladi (separable), baʼzilari ajralmaydi (inseparable).
Ajraladigan phrasal verb'larda obyektni feʼl va ergash soʻz orasiga qoʻyish mumkin:
Turn on the light.=Turn the light on.— ikkalasi ham toʻgʻri.- Lekin olmosh (it, them) ishlatilsa, u albatta orasiga qoʻyiladi:
Turn it on.(✅) —Turn on it.(❌)
Ajralmaydigan phrasal verb'larda esa obyekt doimo ergash soʻzdan keyin keladi:
I'm looking for my keys.(✅) —I'm looking my keys for.(❌)
Maslahat: Boshida qaysi biri ajraladi-yu, qaysi biri yoʻqligini bilmasangiz xavotirlanmang. Eng oddiy yoʻl — har bir phrasal verb'ni tayyor jumla ichida (kontekstda) yodlash. Shunda toʻgʻri shakl avtomatik esda qoladi.
Phrasal verb'larni qanday oson yodlash mumkin?
Roʻyxatni yoddan oʻqib chiqish kam samara beradi. Mana ishlaydigan usullar:
- Mavzular boʻyicha guruhlang. Masalan, kunlik tartib:
wake up → get up → put on → turn off → come back. Bir-biriga bogʻliq soʻzlar tezroq esda qoladi. - Oʻz hayotingizdan misol yozing. "I get up at 6 a.m." — shaxsiy jumla quruq qoidadan koʻra yaxshiroq yodda qoladi.
- Kuniga 3–4 tadan oʻrganing. Bir kunda 20 tasini "tiqishtirish" foydasiz; oz-ozdan, lekin muntazam yaxshiroq.
- Eshiting va takrorlang. Film va podkastlarda phrasal verb'lar juda koʻp uchraydi — eshitganingizni daftaringizga yozib boring.
- Yozma mashqda qoʻllang. Yangi oʻrgangan soʻzni darhol oʻz jumlangizda ishlatsangiz, u faol lugʻatingizga oʻtadi.
IELTS Speaking va Writing'da phrasal verb'lardan oʻrinli foydalanish "Lexical Resource" balini koʻtaradi, chunki bu tabiiy ingliz tilini bilishingizni koʻrsatadi. Lekin meʼyorida — har bir gapni phrasal verb bilan toʻldirish shart emas.
Keyingi qadam
Yangi oʻrgangan phrasal verb'laringizni amalda sinab koʻring: bir nechta jumla yozib, IELTS Writing tekshirish orqali ularni toʻgʻri ishlatganingizni nazorat qiling. Darajangizni bilmoqchi boʻlsangiz, avval ingliz tili daraja testini yeching va shu darajaga mos lugʻatni rivojlantiring.
Tabiiy, jonli ingliz tilini bosqichma-bosqich oʻrganishni xohlaysizmi? Ingliz tili boʻlimida darslar va mashqlar bilan boshlang — har kuni bir oz, lekin muntazam.